Een ontwikkelaar was in december 2024 op een perceel in Gelderland bezig met voorbereidende werkzaamheden voor de bouw van vier nieuwe woningen. Het perceel werd door hem opgeschoond van puin en bramenstruiken ter voorbereiding op asbestsanering en de sloop van stallen. Tijdens een controle op 11 december 2024 constateerde een toezichthouder van de provincie Gelderland dat er op het perceel oude én verse braakballen en poepsporen van een kerkuil aanwezig waren.
Een kerkuil is volgens de Europese Vogelrichtlijn (2009) een beschermde vogelsoort vanwege de afname van zijn populatie en de bedreigingen waarmee de soort te maken heeft zoals verlies van geschikt leefgebied en voedselaanbod. Dit betekent dat het verboden is om de kerkuil te verstoren te vangen of te doden. Er moet worden gewerkt aan het behoud van zijn leefgebieden. Een kerkuil is een echte nachtuil en heeft vaak de bijnaam 'spookuil' omdat zijn witte gezicht in koplampen van auto’s oplicht. Vroeger dacht men vaak dat een kerkuil een spook was.
Schending zorgplicht natuur
De toezichthouder greep in het belang van de kerkuil in en legde de werkzaamheden van de ontwikkelaar per direct stil. Gedeputeerde staten van Gelderland het bevoegd gezag voor de omgevingsvergunning flora en fauna legden aan de ontwikkelaar een schriftelijke last onder dwangsom op. De ontwikkelaar moest de werkzaamheden staken op straffe van een dwangsom van € 50.000 ineens als hij er toch mee zou doorgaan. De provincie vond dat de ontwikkelaar in strijd met de specifieke zorgplicht had gehandeld.
Uit de specifieke zorgplicht in artikel 11.27 van het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) (één van de vier algemene maatregelen van bestuur op basis van de Omgevingswet) volgt concreet dat van de ontwikkelaar verwacht mocht worden dat hij voorafgaand aan het verrichten van de activiteit had moeten nagaan of er aanwijzingen waren voor de aanwezigheid van (rustplaatsen van) de kerkuil.
De ontwikkelaar verzuimde volgens de provincie om een zorgvuldig onderzoek te verrichten naar de aanwezigheid van beschermde soorten op het perceel. De ontwikkelaar verweerde zich bij de rechtbank door verwijzing naar eerdere onderzoeken in 2021 2023 en 2024 waaruit niet bleek dat er een kerkuil aanwezig was. Bovendien had hij warmtecamera’s geplaatst. De kerkuil had zich niet laten zien.
Uitspraak van de voorzieningenrechter
Volgens de voorzieningenrechter van de Rechtbank Arnhem (uitspraak 18 februari 2025 ECLI:NL:RBGEL:2025:1311) gaat het bij een schending van de zorgplicht er om dat de ontwikkelaar: “alle zorg heeft betracht die in redelijkheid van haar verwacht had mogen worden om ten tijde van de aanvang van de werkzaamheden op de hoogte te (kunnen) zijn van de aanwezigheid van (de rustplaats van) de kerkuil op het perceel.”
Daarbij is volgens de rechter niet vereist dat de ontwikkelaar zeker wist dat er een kerkuil aanwezig was bij de aanvang van de werkzaamheden maar wel dat hij redelijkerwijs had moeten weten of dat mogelijk was. Omdat de ontwikkelaar duidelijk het advies van een ecoloog had gekregen om nader onderzoek naar de kerkuil te doen en toch zonder dat onderzoek met de werkzaamheden is begonnen vindt de voorzieningenrechter dat de ontwikkelaar de zorgplicht heeft geschonden. Bovendien heeft de ontwikkelaar niet aangetoond dat er op de beelden van de warmtecamera’s geen kerkuil te zien was.
Volgens de ontwikkelaar bestond er geen risico dat de kerkuil werd verstoord of gedood. Er is enkel sprake van een rustplaats niet van een broedplaats. Ook wees hij op zijn financiële belang: door de stillegging zouden de bouwkavels mogelijk niet op tijd geleverd worden.
De voorzieningenrechter acht het begrijpelijk dat de provincie het belang van het beschermen van beschermde soorten zwaarder laat wegen dan het persoonlijke (financiële) belang van verzoekster. Het beschermen van een rustplaats van een kerkuil is volgens de rechter juridisch even zwaarwegend als het beschermen van een broedplaats. Beide activiteiten vereisen een omgevingsvergunning natuur (provincie) voor werkzaamheden die schade kunnen veroorzaken voor een beschermde soort. De rechter oordeelde dat de stillegging van de werkzaamheden terecht was.
Iedereen moet de zorgplicht natuur naleven!
De zorgplicht natuur geldt voor iedereen in Nederland of het nu gaat om een vleermuis onder de dakpannen een steenmarter in de spouwmuur of een nestje roodborstjes in de garage. Overtreding van de zorgplicht betekent een economisch delict (strafrechtelijke handhaving) of kan leiden tot bestuursrechtelijk optreden (opleggen dwangsom) zoals bij de kerkuil het geval was. De verantwoordelijkheid voor de natuur nemen en zorgvuldig onderzoek doen is belangrijk bij elk initiatief om te bouwen en te ontwikkelen.
Veel gemeenten in Nederland brengen op dit moment de natuur in hun gemeente in beeld door een soortenmanagementplan (SMP) gebouwen te maken. Dit plan geeft veel inzicht in de aanwezige soorten vogels en dieren in de gemeente. Als een gemeente over zo’n plan beschikt hoeven bepaalde vergunningen niet meer te worden aangevraagd en kunnen procedures sneller worden doorlopen.
