Door Mariëlle Wieman
Geen stroom, geen project? Netcongestie dreigt de ontwikkeling, bouw en verduurzaming van vastgoed steeds verder te belemmeren. Maar moeten we blijven wachten op uitbreiding van het elektriciteitsnet? Of kunnen we de beschikbare capaciteit veel slimmer benutten?

Tijdens de gezamenlijke bijeenkomst van Lighthouse Club Utrecht en Lighthouse Club ’t Groene Hart van Holland op 11 november jl. bij DWA in Gouda stond deze urgente vraag centraal. De belangrijkste boodschap: technische oplossingen zijn vaak al beschikbaar, maar de manier waarop we ontwerpen, organiseren en samenwerken moet fundamenteel veranderen.

Twee departementen, één gezamenlijke uitdaging
Na een korte introductie door de voorzitters Diana Winkelhuijzen (Departement ’t Groene Hart van Holland) en Roland Broekhuizen (Departement Utrecht) stelden de ruim 40 leden zich tijdens een korte kennismakingsronde aan elkaar voor. Architecten, ontwikkelaars, aannemers, adviseurs, makelaars en andere professionals uit de bouw- en vastgoedsector maakten kennis met elkaar. Precies waarvoor de Lighthouse Club bedoeld is: kennis delen, nieuwe verbindingen leggen en het eigen netwerk verbreden.
Vervolgens nam Leontien de Waal, sector expert Bouw bij ABN AMRO, de leden mee in de ontwikkelingen rondom netcongestie. Wat begon als een technisch vraagstuk voor netbeheerders, is inmiddels uitgegroeid tot een van de grootste uitdagingen voor de gebouwde omgeving.
Van technisch probleem naar ruimtelijke randvoorwaarde
Netcongestie is niet langer uitsluitend een probleem voor bedrijven die willen uitbreiden of verduurzamen. Ook de woningbouw ondervindt steeds nadrukkelijker de gevolgen. Nieuwe woningen kunnen niet vanzelfsprekend meer op het elektriciteitsnet worden aangesloten en vermogen toegekend krijgen.

Leontien schetste hoe de aandacht de afgelopen jaren is verschoven. Waar eerder vooral werd gezocht naar beschikbare netcapaciteit, draait het inmiddels om het organiseren en verdelen van die capaciteit.
Een landelijke inventarisatie van woningbouwplannen moet inzichtelijk maken waar knelpunten ontstaan. Maar inzicht levert nog geen extra stroom op. Bovendien zijn de regionale verschillen groot. Wat in de ene regio mogelijk is, kan enkele kilometers verderop volledig vastlopen.
Sinds juli 2026 gelden bovendien nieuwe prioriteringsregels voor de verdeling van schaarse transportcapaciteit. Woningbouwprojecten krijgen niet langer vanzelfsprekend capaciteit gereserveerd en kunnen op wachtlijsten terechtkomen. Dat vergroot de onzekerheid voor gemeenten, ontwikkelaars en toekomstige bewoners.
Daarmee verandert netcapaciteit van een technische voorziening achteraf in een bepalende randvoorwaarde voor ruimtelijke ontwikkeling. De vraag is niet langer alleen waar we willen bouwen, maar ook waar en wanneer dat energetisch mogelijk is.
Niet méér stroom, maar slimmer omgaan met pieken
Een van de belangrijkste inzichten van de avond was het onderscheid tussen energieverbruik en gevraagd vermogen. Jarenlang lag de nadruk op het jaarlijkse energieverbruik, uitgedrukt in kilowattuur (kWh). Bij netcongestie gaat het echter vooral om het gelijktijdig gevraagde vermogen, uitgedrukt in kilowatt (kW).
Een gebouw kan op jaarbasis energiezuinig zijn en toch tijdens piekmomenten een grote belasting voor het elektriciteitsnet veroorzaken. Denk aan het gelijktijdig gebruik van warmtepompen, laadpalen en elektrische apparatuur.
Daarom moeten we niet alleen energie besparen, maar vooral de pieken in de elektriciteitsvraag verminderen. Dat vraagt om slimme energiemanagementsystemen, batterijen, flexibel elektriciteitsgebruik en betere afstemming tussen gebruikers.
Niet alles hoeft tegelijkertijd. En niet iedereen heeft op hetzelfde moment dezelfde hoeveelheid stroom nodig. Juist daarin ligt volgens Leontien een belangrijk deel van de oplossing.
Stop met denken vanuit afzonderlijke gebouwen!
Misschien wel de meest fundamentele verandering is de verschuiving van gebouwgericht naar gebiedsgericht denken. Wanneer ieder gebouw afzonderlijk zijn energievoorziening optimaliseert, ontstaan gemakkelijk suboptimale oplossingen. Op wijk- of gebiedsniveau kunnen vraag en aanbod juist beter op elkaar worden afgestemd.
Een bedrijf dat overdag veel elektriciteit gebruikt, heeft immers een ander verbruiksprofiel dan woningen waar de vraag vooral in de ochtend en avond piekt. Door deze profielen te combineren, ontstaat ruimte om bestaande capaciteit beter te benutten.

Leontien benadrukte dat deze benadering al in de vroegste ontwerpfase moet worden meegenomen. Niet pas wanneer de omgevingsvergunning is verleend of de bouw bijna begint. Dat betekent ook dat ontwikkelaars, gemeenten, netbeheerders en toekomstige gebruikers veel eerder met elkaar om tafel moeten.
Ook bestaande duurzaamheidsnormen verdienen daarbij aandacht. Een energiezuinig gebouw is immers niet automatisch een gebouw dat het elektriciteitsnet optimaal benut. De nadruk op prestaties per afzonderlijk gebouw kan gebiedsgerichte oplossingen zelfs belemmeren.
Energiehubs: technisch mogelijk, organisatorisch ingewikkeld
Energiehubs en gezamenlijke transportovereenkomsten bieden interessante mogelijkheden om beschikbare capaciteit te delen. Toch blijft grootschalige toepassing achter. Waarom? Niet zozeer omdat de techniek ontbreekt, maar omdat samenwerking ingewikkeld is.
Wie investeert in een batterij? Wie beheert het energiesysteem? Hoe worden kosten, opbrengsten en risico’s verdeeld? En wie is verantwoordelijk wanneer de omstandigheden over tien of twintig jaar veranderen?
Leontien onderstreepte het belang van duidelijke afspraken vooraf, niet alleen tijdens de ontwikkeling en realisatie, maar ook gedurende de exploitatie. Daarbij haalde zij een treffende uitspraak aan: “There is no romance without finance.”
Samenwerking vraagt niet alleen om vertrouwen en gezamenlijke ambities, maar ook om een sluitende businesscase en heldere verantwoordelijkheden. Opvallend was de aandacht voor zogenoemde stroomkoppelaars: partijen die elektriciteitsprofielen van bedrijven analyseren en mogelijkheden onderzoeken om vraag en aanbod lokaal te verbinden. Hier ligt volgens Leontien aanzienlijk potentieel, vooral op bestaande bedrijventerreinen.
Van mooie plannen naar concrete gebiedsoplossingen
Dat gebiedsgerichte oplossingen geen toekomstmuziek zijn, bleek uit verschillende praktijkvoorbeelden. Zo besprak Leontien de ontwikkeling van Rijnpark in Arnhem, waar circa 7.000 woningen en 5.000 arbeidsplaatsen zijn voorzien.
Daar wordt gewerkt aan een gebiedsgerichte energieaanpak, waarbij onder meer collectieve voorzieningen, flexibiliteit en gezamenlijke afspraken over transportcapaciteit een rol spelen. Bijzonder is dat betrokken partijen al vroeg intentieafspraken hebben gemaakt, terwijl nog niet alle technische, juridische en financiële vraagstukken waren opgelost.
Een andere casus betrof een kleinschalig energiesysteem voor zeventien woningen, waarbij zonnepanelen, batterijen en waterstofopslag worden gecombineerd. Het doel is om opgewekte duurzame energie zo veel mogelijk lokaal te benutten, ook wanneer vraag en aanbod niet gelijktijdig plaatsvinden.
Leontien besprak daarnaast een ontwikkeling waarbij de projectontwikkelaar ook een langdurige rol krijgt in het beheer van het lokale energiesysteem. Daarmee ontstaan nieuwe verantwoordelijkheden die verder reiken dan de traditionele ontwikkeling en oplevering van vastgoed.
Deze voorbeelden illustreren dat nieuwe oplossingen niet uitsluitend afhankelijk zijn van netuitbreiding. Innovatie ontstaat juist wanneer partijen bereid zijn bestaande werkwijzen ter discussie te stellen.
De overheid als verbinder én regisseur
Tijdens de discussie kwam ook de rol van gemeenten nadrukkelijk aan bod. Gemeenten hebben ambitieuze woningbouwprogramma’s, ontvangen subsidies voor gebiedsontwikkeling en investeren in infrastructuur. Maar wat gebeurt er wanneer projecten door gebrek aan netcapaciteit niet kunnen doorgaan?
De spanning tussen beleidsambities, beschikbare middelen en uitvoeringsmogelijkheden wordt daarmee steeds groter. Volgens Leontien vraagt dit om meer samenhang tussen ruimtelijke ordening, woningbouwprogrammering en energiesysteemplanning.
Ook pleitte zij ervoor bestaande samenwerkingsstructuren, zoals die rondom de Regionale Energiestrategieën, beter te verbinden met de aanpak van netcongestie. Waarom telkens nieuwe overlegstructuren ontwikkelen als bestaande kennis en netwerken al beschikbaar zijn?
Van praten over problemen naar samen oplossingen bedenken
Na de presentatie gingen de leden tijdens het diner in kleinere groepen aan de slag met concrete praktijkvraagstukken. De terugkoppeling leverde opvallend eensgezinde inzichten op, maar ook nieuwe vragen.
De techniek is er. Maar wie organiseert de samenwerking?
Aan een van de discussietafels werden de mogelijkheden onderzocht om een locatie zonder elektriciteitsaansluiting toch te ontwikkelen. Door de beschikbare capaciteit van omliggende gebouwen, zonnepanelen en batterijopslag slim te combineren, bleek een oplossing denkbaar.
De belangrijkste les? Er was vooral gekeken naar de technische uitwerking, terwijl de juridische en financiële organisatie van de samenwerking onvoldoende aandacht had gekregen.
Een lid bracht daarbij het idee naar voren om ook de risico’s en tegenvallers gezamenlijk te verdelen. Want samenwerken betekent niet alleen profiteren van elkaars mogelijkheden, maar ook verantwoordelijkheid delen.
Dat vraagt om nieuwe samenwerkingsvormen, waarin niet alleen de investeringen, maar ook de toekomstige exploitatie en de verdeling van risico’s worden vastgelegd.
Waarom laden we onze elektrische auto’s eigenlijk allemaal tegelijk op?
Aan een andere tafel ging het over het verminderen van piekbelasting. Een elektrische auto staat vaak urenlang geparkeerd, terwijl de benodigde laadtijd veel korter kan zijn. Waarom zouden we het laden dan niet beter spreiden? Hetzelfde geldt voor andere elektrische voorzieningen, zoals warmtepompen en boilers.
De deelnemers benoemden vier belangrijke voorwaarden: gezamenlijke organisatie, slimme technische aansturing, goede onderlinge afspraken en gedragsverandering bij gebruikers. Daarmee werd duidelijk dat de oplossing niet alleen in technologie zit. Ook ons dagelijkse energiegedrag verdient aandacht.
Want waarom zouden we elektrische auto’s standaard direct op vol vermogen laden, als de beschikbare tijd veel langer is dan noodzakelijk? Slim omgaan met energie begint niet bij méér capaciteit, maar bij het voorkomen van onnodige pieken.
Minder regels of juist meer regie?
Een andere discussie ging over de rol van de overheid. Sommige deelnemers pleitten voor minder regelgeving om innovatie te versnellen. Anderen benadrukten juist de noodzaak van duidelijke kaders en centrale regie.
Zelfs de vraag kwam op of netcongestie niet om een aanpak vergelijkbaar met het Deltaprogramma vraagt: met een verantwoordelijke regisseur, voldoende mandaat en een eigen budget.
Een prikkelende gedachte, die de urgentie van het vraagstuk onderstreepte. Want als de energietransitie, woningbouw en economische ontwikkeling allemaal afhankelijk zijn van voldoende netcapaciteit, is de aanpak van netcongestie dan nog wel een afzonderlijk technisch vraagstuk?
Of vraagt dit om een integrale, nationale aanpak waarin ruimtelijke ordening, economie, energie en infrastructuur veel nadrukkelijker met elkaar worden verbonden?
Van individuele belangen naar collectieve oplossingen
De rode draad door de terugkoppelingen was helder. Netcongestie vraagt om een ander schaalniveau, waarin gebouwen, gebruikers en energiesystemen met elkaar worden verbonden. Maar daarvoor moeten partijen elkaar weten te vinden, belangen durven delen en bereid zijn bestaande werkwijzen los te laten.
De leden benadrukten bovendien dat de oplossingen niet uitsluitend afhankelijk mogen zijn van grootschalige projecten. Juist kleinere initiatieven en lokale samenwerkingen kunnen bijdragen aan een betere benutting van beschikbare capaciteit.
Dat vraagt om praktische handelingsperspectieven, toegankelijke samenwerkingsvormen en ruimte om te experimenteren. De grootste uitdaging is misschien niet eens het tekort aan stroom, maar het organiseren van samenwerking om de beschikbare stroom beter te benutten.
Niet wachten, maar organiseren!
Wat deze bijeenkomst vooral duidelijk maakte, is dat netcongestie geen tijdelijk technisch ongemak is. Het verandert de voorwaarden waaronder we vastgoed ontwikkelen, bouwen, exploiteren en verduurzamen.
De oplossing ligt niet uitsluitend in meer kabels, transformatorstations en netcapaciteit. Minstens zo belangrijk zijn slimmer ontwerpen, pieken verminderen, energie lokaal delen en samenwerking organiseren.
Dat vraagt om nieuwe competenties, andere verdienmodellen en de bereidheid om verantwoordelijkheden over traditionele sectorgrenzen heen te organiseren. Ook het onderwijs en de ontwikkeling van toekomstige vastgoedprofessionals krijgen daarmee een nieuwe opgave.
Energievoorziening is niet langer uitsluitend het domein van technische specialisten, maar raakt direct aan gebiedsontwikkeling, vastgoedexploitatie, financiering, governance en samenwerking.
De belangrijkste conclusie?
Van gebouw naar gebied. Van individueel naar collectief. Van wachten op capaciteit naar het benutten van wat er al is. Kortom, benutten, benutten, benutten… Niet alleen de beschikbare stroom, maar vooral óók elkaars kennis, creativiteit en samenwerkingskracht!
